नीला आणि दलदलीचे रहस्य
ही माझ्या जुन्या अनुभवांपैकी एक कथा आहे. गोपनीयतेसाठी मी अर्थातच नावे आणि ठिकाणे बदलली आहेत. जेव्हा मी एका मोठ्या आंतरराष्ट्रीय वन्यजीव संस्थेसाठी काम करत होतो, तेव्हा त्यांनी माझ्यावर ओरिसातील एका राखीव जंगलात एका गर्भवती वाघिणीचे छायाचित्रण करण्याची जबाबदारी सोपवली होती. दीपक नावाचा एक स्थानिक वन अधिकारी आणि रामदीन नावाचा एक सहाय्यक (जो बिहारचा मजूर होता) यांच्या मदतीने मी तिथे गेलो.
वन्यजीव छायाचित्रण हे कठीण काम आहे, कारण घनदाट जंगलात दिवस-रात्र काढावी लागते, पण आर्थिकदृष्ट्या ते खूप फायदेशीर होते. मी काढलेली छायाचित्रे विविध संस्थांना हजारो डॉलर्सना विकू शकत होतो.
आम्ही फॉरेस्ट लॉजवर पोहोचलो. दीपकने स्थानिक आदिवासींशी 'नीला' नावाच्या त्या वाघिणीबद्दल आधीच चर्चा केली होती. एका आदिवासीने सांगितले की, नीला एका धबधब्याजवळ दिसली होती आणि तिथून ती बहुधा दलदलीच्या भागात गेली असावी, जिथे ती पिलांना जन्म देऊ शकेल. त्या आदिवासीने आम्हाला दलदलीत जाण्यापासून सावध केले, कारण त्यांच्या मते ती जागा अतिशय धोकादायक आणि विश्वासघातकी होती.
धबधब्यापर्यंतचा प्रवास पायी दोन दिवसांचा होता. आमचे नशीब चांगले की वनविभागाने उत्तम सोय केली होती. जंगलात ठराविक ठिकाणी त्यांनी लाकडी केबिन्स आणि 'मचान' बांधले होते. या केबिन्समध्ये सुविधा कमी होत्या, पण त्या काळोख्या जंगलात त्या एखाद्या आलिशान महालासारख्या वाटत होत्या.
नीला पाणी पिण्यासाठी येईल या आशेने आम्ही संपूर्ण रात्र धबधब्याच्या वरच्या बाजूला घालवली. पण ती आली नाही. त्याऐवजी, पहाटेच्या सुमारास आम्हाला कोणाचे तरी रडणे ऐकू आले. तो नक्कीच मानवी आवाज होता. धक्का बसलेल्या दीपकने आपली रिव्हॉल्व्हर काढली आणि त्याने व रामदीनने परिसराचा शोध घेतला. तिथे त्यांना देबू नावाचा एक माणूस सापडला. एवढ्या घनदाट जंगलात कोणी माणूस भेटेल अशी आम्हाला अपेक्षा नव्हती. सहसा असे लोक शिकारी असतात, त्यामुळे दीपकसारखे अधिकारी त्यांच्याशी कडक वागतात. पण चौकशीअंती तो शिकारी वाटला नाही.
त्याने आम्हाला त्याच्या आयुष्याची एक दुःखद कहाणी सांगितली. त्याचे एका आदिवासी मुलीवर प्रेम होते आणि त्यांनी पळून जाण्याचा बेत आखला होता. पण आदिवासी प्रमुखांना हे समजले आणि त्यांनी त्या मुलीला ठार मारून तिचे शरीर इथल्या दलदलीत फेकून दिले. तो कसाबसा तिथून निसटला, पण रस्ता चुकला आणि शेवटी आम्हाला भेटला. त्याला परत जायचे होते, पण आम्हाला पुढे जायचे होते आणि देबू इतका थकलेला होता की तो एकटा परत जाऊ शकला नसता.
आम्ही त्याला आमच्यासोबत राहून अन्न-पाणी घेण्याचा आणि थोडा वेळ विश्रांती घेण्याचा सल्ला दिला. आमचे काम झाले की तो आमच्यासोबत परत जाऊ शकला असता. तो फारसा खूश नव्हता, पण त्याच्याकडे दुसरा पर्याय नव्हता.
आम्ही बोलत असतानाच दलदलीच्या भागातून वाघिणीची डरकाळी ऐकू आली. पक्षांचा थवा आमच्या डोक्यावरून उडाला आणि दूरवर माकडांचा घाबरलेला किलबिलाट ऐकू आला. मानवी गंध लपवण्यासाठी आम्ही शरीरावर विशिष्ट स्प्रे मारला होता, त्यामुळे तिने आम्हाला वास घेऊन शोधण्याची शक्यता कमी होती. दीपकने सल्ला दिला की, दलदलीत जायचे असेल तर रात्रीपेक्षा दिवसा जाणे केव्हाही चांगले. तिथे एखादे झाड किंवा सुरक्षित जागा शोधून आम्ही नीलाची वाट पाहू शकत होतो. देबू आणि रामदीन दोघेही घाबरले होते. पण हातात महागडी उपकरणे आणि दीपकच्या हातात बंदूक घेऊन आम्ही दलदलीतून वाट काढू लागलो. सुदैवाने दलदल फार खोल नव्हती आणि पाय ठेवण्यासाठी पुरेसे दगड होते. आम्ही सतत वाघाच्या पाऊलखुणा शोधत होतो. सुरुवातीला काही सापडले नाही, पण काही वेळाने आम्हाला वाघाची विष्ठा दिसली.
दलदलीचा भाग धोकादायक असतो. तिथे जळू आणि सापांशिवाय अनेक प्रकारचे कीटक आणि काटेरी झाडे-झुडपे असतात. जर वाघिणीने आम्हाला पाहिले असते, तर ती पळून गेली असती. त्यामुळे रात्र काढण्यासाठी सुरक्षित जागा शोधणे हे आमचे मुख्य काम होते. अचानक आम्हाला जमिनीचा एक कोरडा भाग दिसला. ती जागा बऱ्यापैकी मोठी होती आणि तिथे वाघिणीच्या पाऊलखुणाही स्पष्ट दिसत होत्या. आम्हाला वाटले की हाच तो रस्ता असावा जो ती पाण्यासाठी वापरते.
थोडे पुढे गेल्यावर आम्हाला एक अनपेक्षित गोष्ट दिसली—एक लाकडी सांगाडा. ती झोपडी नव्हती, तर झोपडी बांधण्याचा अर्ध्यावर सोडलेला प्रयत्न असावा. आम्ही जवळ गेलो तेव्हा देबूने आम्हाला परत फिरण्याचा आग्रह धरला. तो म्हणाला की कदाचित आदिवासींनी त्याच्या प्रेयसीचा मृतदेह इथेच कुठेतरी टाकला असावा, पण आम्हाला तिथे मानवी पाऊलखुणा दिसल्या नाहीत.
आम्ही त्या सांगाड्याला ताडपत्री लावून आमचा तंबू तयार केला आणि रामदीनच्या मदतीने माझे सर्व कॅमेरे लावले. माझ्याकडे 'नाईट व्हिजन' असलेले मोशन सेन्सर कॅमेरे होते, जे मी आसपासच्या परिसरात लावले जेणेकरून रात्रीच्या हालचाली टिपता येतील.
आणि तिथूनच विचित्र घटनांना सुरुवात झाली. रामदीन, जो कॅमेरा लावण्यासाठी एका झुडपाच्या मागे गेला होता, तो अचानक गायब झाला. दीपक, देबू आणि मी त्याला सर्वत्र शोधले. आम्हाला त्याचा कॅमेरा जमिनीवर पडलेला आढळला, पण तो तिथे नव्हता. जोरात ओरडण्याची आम्हाला भीती वाटत होती, पण आम्हाला वाटले कदाचित तो रस्ता चुकला असावा. जर कोणा प्राण्याने हल्ला केला असावा, तर तो किमान ओरडला तरी असता. सूर्य मावळताच हवेत एक विचित्र वास आणि धुकं पसरलं. घुबडांचे ओरडणे आणि पक्षांच्या पंखांचा आवाज येत होता. कीटक आणि बेडकांचा आवाज वातावरणात गुंजत होता. रामदीनचे काय झाले असावे, या विचाराने आम्ही सर्वजण तंबूत एकत्र बसलो होतो.
अंधार वाढला तसे पांढरे धुकं फिरू लागले आणि मला बाहेर एक स्त्री दिसली. ती चिखलाने माखलेली होती. मी दीपकला ओढून ते दाखवण्याचा प्रयत्न केला, पण भीतीपोटी आमच्या तोंडातून शब्द फुटत नव्हता. देबू सुद्धा थरथर कापत होता. "हे नक्कीच तिचे भूत असणार," तो त्याच्या प्रेयसीबद्दल बोलत असावा.
माझे नाईट व्हिजन सेन्सर्स वाजू लागले, पण कॅमेऱ्यात काहीच दिसत नव्हते. त्यानंतर दूरवर एका स्त्रीच्या रडण्याचा आवाज आला. आम्ही पूर्णपणे हादरलो होतो. दीपक काही धार्मिक मंत्र जपू लागला, तर देबूची भीतीपोटी अवस्था बिकट झाली होती.
मी तंबूतून बाहेर डोकावून पाहिले तेव्हा ती स्त्री अधिक स्पष्ट दिसली. ती एका झाडाखाली बसली होती आणि तिच्या हातात काहीतरी होते. मी माझ्या कॅमेऱ्याचा रोख तिच्याकडे केला, पण लेन्स मधून पाहिल्यावर ती स्त्री दिसली नाही; त्याऐवजी मला माझा जुना मित्र मुकेश दिसला. मुकेश त्या झाडाखाली होता! मुकेशचा अनेक वर्षांपूर्वी एका कार अपघातात मृत्यू झाला होता आणि दुर्दैवाने ती कार मी चालवत होतो. त्याच्या मृत्यूचे शल्य माझ्या मनात आयुष्यभर होते. मी कॅमेरा बाजूला ठेवला आणि मला पुन्हा ती स्त्री दिसली.
मी देबूला खुणावून विचारले की तिच्या हातात काय आहे, कारण मला स्पष्ट दिसत नव्हते. देबू रडत सांगत होता की आपण इथे यायलाच नको होते. दीपक म्हणाला की जर आपण वाचलो, तर उद्या सकाळी सर्वात आधी इथून निघून जाऊ.
मी आयुष्यभर जंगलात छायाचित्रणासाठी फिरलो होतो, त्यामुळे रात्र किंवा जंगल मला घाबरवू शकत नव्हते. ती स्त्री नक्कीच भूत होती, पण मला मुकेश का दिसला? मी शास्त्रीय विचार केला; कदाचित दलदलीतून बाहेर पडणाऱ्या एखाद्या गॅसमुळे आम्हाला भास (Hallucinations) होत असावेत? पण भास हे प्रत्येकासाठी वेगळे असतात, मग ती स्त्री आम्हा सर्वांना कशी दिसत होती? दीपकने हळूच मला सांगितले की, जेव्हा त्याने बाहेर पाहिले तेव्हा त्याला त्या स्त्रीच्या मागे एक माणूस उभा दिसला. वर्षांपूर्वी त्याने जंगलात एका शिकाऱ्याला गोळी घातली होती आणि त्याची कुठेही नोंद केली नव्हती. तो शिकारी तिथेच कुजून मेला होता. दीपकला तोच माणूस तिथे दिसत होता.
आपल्या भूतकाळातील मृत व्यक्तींना पाहणे हा एक भयानक अनुभव होता. त्या स्त्रीच्या रडण्याचा आवाज क्रिकेट आणि बेडकांच्या आवाजात मिसळून वातावरणात दरवळत होता. आम्ही वाघिणीला पूर्णपणे विसरलो होतो.
मी उठलो आणि स्वतः त्या भुताचा सामना करण्याचा निर्णय घेतला. मी तंबूतून बाहेर पडलो आणि सरळ त्या स्त्रीच्या दिशेने चालू लागलो. जवळ गेल्यावर मला समजले की ती एक आदिवासी मुलगीच दिसत होती, पण तिची त्वचा कुजलेली होती. तिचे डोळे नव्हते (बहुधा पक्षांनी टोचले असावेत), नाकाचे हाड उघडे पडले होते आणि बोटांची त्वचा सोललेली. तिच्या हातात एका लहान बाळाचा सांगाडा होता. मी प्रचंड घाबरलो होतो, पण जवळून पाहिल्यावर ती प्रेतात्मा हतबल आणि वेदनेत असल्याचे जाणवले. अचानक हवेतलं धुकं वाढलं आणि मी आणखी जवळ जाण्याआधीच ती गायब झाली. माझ्या घड्याळाने पुन्हा संकेत दिला की कॅमेऱ्यात हालचाल होत आहे. मी वेगाने तंबूकडे धावलो आणि पाहिले तर नीला आमच्या एका कॅमेऱ्यासमोरून दिमाखात चालत जात होती. मी लगेच माझा DSLR घेतला आणि त्या दिशेने रांगत गेलो. त्या रात्री मला नीलाचे अनेक उत्तम फोटो मिळाले. ती आमच्या तंबूच्या अगदी समोर आली आणि त्याच झाडाखाली बसली. जेव्हा सूर्य उगवला आणि सकाळच्या आवाजांनी आमच्या मनात हुरूप भरला, तेव्हा नीला उठली आणि धबधब्याकडे चालू लागली. आम्ही सुरक्षित अंतर राखून आमचा तळ गुंडाळला आणि धबधब्याकडे निघालो, तिथेच आम्हाला रामदीन सापडला.
तो एका झाडाखाली पडला होता आणि त्याला आदल्या रात्रीचे काहीही आठवत नव्हते. देबूला घरी जाण्याची घाई झाली होती. आम्ही धबधब्यापाशी पोहोचलो आणि अचानक देबू जोरात ओरडला. त्याचे पाय दलदलीत रुतले होते. दीपक आणि रामदीनने त्याला वाचवण्याचा प्रयत्न केला पण त्यांना जमले नाही. मी त्यांना सांगितले की पुढे चला.
आश्चर्याने त्यांनी विचारले की आम्ही त्याला असे सोडून कसे जाऊ शकतो? मी त्यांना सांगितले की, "हा निर्णय आमचा नाही, तर त्या भुताचा आहे." देबू रडत होता, गयावया करत होता.
मग माझ्या आग्रहाखातर देबूने आपला गुन्हा कबूल केला. तो आदिवासी मुलींना लग्नाचे आमिष दाखवून जंगलात आणायचा, त्यांना ठार मारायचा आणि दलदलीत गाडून टाकायचा. आम्ही पाहिलेले भूत हे त्याच्याच एका गर्भवती प्रेयसीचे होते. तिनेच त्याला या दलदलीत अडकवले होते आणि त्याला आता तिथेच आयुष्य कंठायचे होते. ती दलदल जिवंत होती—ती माणसाच्या पापांना आणि अपराधाच्या भावनेला पकडून ठेवत होती, पण निष्पाप लोकांना सोडून देत होती. देबू तिथे काही दिवस नाही, तर कदाचित कित्येक महिन्यांपासून अडकला होता.
देबू रडत होता आणि त्याने डझनभर मुलींची हत्या केल्याचे मान्य केले. आम्ही नीलाचे फोटो काढायला गेलो, जी धबधब्याच्या स्वच्छ पाण्यात आपली तहान भागवत होती. पुढच्या चार दिवसांत तिने तीन पिलांना जन्म दिला. आम्ही ते सर्व टिपले. दररोज आम्हाला देबूचा मदतीसाठी टाहो ऐकू येत होता, पण आम्ही त्याकडे लक्ष दिले नाही.
मी अधूनमधून दीपकला फोन करतो. तो सांगतो की आजही इतक्या वर्षांनंतर आदिवासींना तिथे देबूच्या ओरडण्याचे आवाज ऐकू येतात. आता वनविभागाकडे ड्रोन्स आहेत. त्यांनी दलदलीवरून ड्रोन्स उडवले, पण त्यांना तिथे कधीच काही दिसले नाही. नीला एका वर्षापूर्वी मरण पावली आणि तिची तीन पिल्ले आता मोठी होऊन त्याच जंगलात वावरत आहेत.