राक्षसाचा विवाह

पूर्वी कोसल राज्याच्या राजधानीत भैरवशास्त्री नावाचा एक अतिशय वाक्पटु माणूस राहत असे. तो फारसा शिकलेला नव्हता, तरीही आपल्या चातुर्यपूर्ण बोलण्याने तो सर्वांना खूप हसवत असे आणि लोक त्याच्याकडे आकर्षित होत असत. तो ब्रह्मचारी होता आणि आपल्या बहिणीच्या—स्वर्णचन्द्रिकेच्या घरी राहत असे. त्याचा मेहुणा राजाच्या दरबारातील पंडितांपैकी एक होता. एके दिवशी मेहुणा आपल्या पत्नीला म्हणाला की, महाराज त्यांच्या एकुलत्या एक कन्येचा विवाह वैदेहीच्या राजपुत्राशी करू इच्छितात, पण वैदेही राज्य कोसलपेक्षा मोठे आणि संपन्न असल्याने राजाला त्या विवाहास संमती मिळेल की नाही याबद्दल शंका आहे. यावर स्वर्णचन्द्रिका म्हणाली की तिचा भाऊ भैरव आपल्या वाक्चातुर्याने हे स्थळ नक्कीच पक्के करून येईल. भैरवशास्त्रीने हे सर्व ऐकले आणि कुणालाही न सांगता त्याने वैदेहीला जाण्याचे ठरवले, जेणेकरून काम फत्ते झाल्यावर महाराज त्याला मौल्यवान भेट देतील. कोसल आणि वैदेही राज्यांच्या मध्ये एक घनदाट जंगल होते, जिथे एका राक्षसीचे वास्तव्य होते. प्रवासादरम्यान थकल्यामुळे भैरव एका सरोवरापाशी पाणी पिऊन विश्रांती घेत असताना गाढ निद्रेत गेला. तिथे एक म्हातारी राक्षसी आली आणि गर्जत त्याला विचारू लागली की त्याने तिथे येण्याचे साहस कसे केले. मृत्यू अटळ आहे हे ओळखून भैरवाने चलाखी केली आणि तो दीन स्वरात म्हणाला की, "राक्षसी माते, आपण दोघे एकाच गोत्राचे आहोत आणि पंडितांनुसार सगोत्र लोकांचे मांस खाणे निषिद्ध आहे". हे ऐकून राक्षसी हसू लागली. त्याच वेळी तिची तरुण मुलगी चतुरसुंदरी तिथे आली. तिला पाहताच भैरवाने तिची सौंदर्याची स्तुती केली आणि म्हातारीला विचारले की तिचे लग्न झाले आहे का. म्हातारीने सांगितले की लग्नाच्या गडबडीमुळेच त्या त्यांचे खोरे सोडून इथे आल्या होत्या, कारण तिथे सर्व राक्षस चतुरसुंदरीसाठी आपसात भांडत होते. भैरवशास्त्रीने संधी साधून सांगितले की इथून कोसाभर अंतरावर एक योग्य राक्षस राहतो आणि जर म्हातारीने होकार दिला तर तो हे लग्न जमवून देईल. यावर खुश होऊन म्हातारी म्हणाली की जर त्याने हा विवाह पक्का केला तर ती त्याला अगणित हिरे-जवाहिरे देईल. भैरव तेथून निघाला आणि विचार करू लागला की अतिलोभाचे हे काम कठीण असले तरी तो आपल्या गोड बोलण्याने त्या दुसऱ्या राक्षसालाही वश करेल. दाट जंगलात पोहोचल्यावर त्याला घंटाकंठ नावाचा राक्षस गाढ झोपलेला आढळला. भैरवाने त्याला मोठ्या आवाजात उठवले आणि सांगितले की तो त्याचे कल्याण करण्यासाठी आला आहे. घंटाकंठ आधी चिडला, पण जेव्हा भैरवाने सांगितले की त्याने त्याच्यासाठी एक सुंदर वधू निवडली आहे, तेव्हा तो आनंदित झाला. घंटाकंठ भैरवला आपल्या खांद्यावर बसवून तरुण राक्षसीच्या निवासाजवळ आला. चतुरसुंदरीला पाहताच तो विवाहासाठी तयार झाला. म्हातारी राक्षसीने चतुरसुंदरीचा हात घंटाकंठच्या हाती दिला आणि विवाह संपन्न झाला. भैरवशास्त्रीने म्हातारीला तिचे वचन आठवण करून दिले, तेव्हा तिने त्याला हिरे, रत्ने आणि जवाहिरांनी भरलेली पोटली दिली. जाण्यापूर्वी भैरवशास्त्रीने पुन्हा एकदा आपली चलाखी वापरली. तो म्हणाला की, "राक्षसप्रभू, तुम्ही आता एकटे नसून गृहस्थ आहात. आपल्या राज्यातील प्राणी आणि मानवांना तुम्ही मारून खाता हे महाराजांच्या ध्यानात आले असून ते तुम्हाला मारण्यासाठी सैन्य पाठवत आहेत. त्यामुळे तुम्ही तिघेही आजच रात्री शार्दुल खोऱ्याकडे निघून जा". घंटाकंठ आधी गर्जला पण सुरक्षिततेसाठी त्यांनी तिथून जाण्याचे मान्य केले. दोन जड पोटल्या खांद्यावर लटकवून दमलेला पण श्रीमंत झालेला भैरवशास्त्री आपल्या नगराकडे चालू लागला आणि स्वतःशीच म्हणाला, "दारिद्र्य काही ओझं नव्हे, पण कधी कधी धनाचं ओझंही माणसाला दमवतं खरं!"