रोगी आणि वैद्य

दिवाकर नावाचा एका श्रीमंत माणूस एकदा अचानक आजारी पडला. एका वैद्याच्या औषधाने तो बरा झाला. यानंतर वैद्य त्याला म्हणाला- "हे पहा, तुमचा रोग असाध्य आहे. तात्पुरता इलाज म्हणून मी तुम्हाला औषध दिले खरे, पण हा रोग पुन्हा डोकं वर काढणार." "रोग पुन्हा उद्भवू नये म्हणून काही औषध नाही का?" दिवाकरने विचारले. "का नाही? औषध अवश्य आहे. एक महिनाभर एक विशिष्ट प्रकारचं औषध घ्यावं लागेल. तरीही रोग मुळापासून नाहीसा होईलच असं नक्की नाही सांगता येत. आपल्या नशिबावरच सर्व अवलंबून आहे," वैद्य म्हणाला. "नशिबावर माझा मुळीच विश्वास नाही. पण तुम्ही तुमचा इलाज सुरू करा," दिवाकर म्हणाला. थोडा विचार करून वैद्य म्हणाला- "रोगचिकित्सेसाठी बराच खर्च येईल. पहिल्या महिन्यातच जवळ जवळ पंचवीस हजार रुपये लागतील. दुसऱ्या महिन्यात दहा हजार, तिसऱ्या महिन्यापासून पुढे तीन महिने दरमह एक हजार-असा खर्च होईल. म्हणूनच मी जरा विचारात पडलो आहे." "म्हणजे दहा महिन्याच्या अवधीत एकूण पंचावन्न हजार रुपये? ही तर फारच मोठी रक्कम झाली!" दिवाकरने विचारले. "शेठजी, आपण तर लाखो रुपये कमावले आहेत, तेव्हा ही रक्कम आपल्याला भारी नाही. केवळ पैशांसाठी मागेपुढे पाहू नका," वैद्य समजावू लागला. दिवाकर हसून म्हणाला- "हे पहा, मी आता साठ वर्षांचा झालो. मी आपल्या बुद्धिमत्तेच्या जोरावर भरपूर पैसा मिळवला. आपण चिंता करू नये. या बाबतीत मी आपल्या मुलांशी बोलण करीन." वैद्याने सुचवले. "माझ्या उपचारासाठी आवश्यक इतकं धन मी कमवू शकलो तर हे शरीर वाचवायचा प्रयत्न करीन. नाहीतर तसाच माझा अंत होऊ दे. आपण माझ्या मुलांना सांगून माझा औषधोपचार करू पहाल तर मी एकही औषध घेणार नाही. माझं सर्व जीवनच असं आहे की- मी कधी कुणावर अवलंबून राहिलो नाही, पुढेही राहणार नाही." ही गोष्ट खरीच. पण आमचे व्यवहार बाहेरून डामडौलाचे असले तरी आतून डोलारा पोकळ असतो! माझ्या जवळ जितकं धन आहे, तितकंच जवळजवळ कर्जही माझ्या डोक्यावर आहे. अलीकडे काही दिवस माझ्या व्यापारातही नुकसानीतच आहे. मी विचार करत होतो की एकदा वर्षभर आपल्या हात राखून खर्च करायला हवा. अन् तेवढ्यात मी आजारी पडलो. मी जिवंत राहिल्याने मुलांना काही मोठा फायदा होणार आहे असंही नव्हे. त्यामुळे पूर्वी काही परिस्थिती असली तरी आता माझ्या देहाची किंमत पंचावन्न हजार रुपये नक्कीच नाही. "शेठजी, माझं नीट ऐकून घ्या. ताबडतोब इलाज करवला नाही तर आपण फार दिवस जगणार नाही. पुन्हा पैसा कमवून इलाज करू म्हणाल तर तोपर्यंत उपचार करण्याची वेळ निघून गेलेली असेल." वैद्याने पुन्हा समजावण्याचा प्रयत्न केला. "वैद्यबुवा, मला नक्की जगवू शकाल अशी आपली पूर्ण खात्री असेल तरच आपण औषध सुरू करा. मी तुम्हाला सहा महिन्यांनी एक लाख रुपये देईन," दिवाकर म्हणाला. "काय एक लाख? सहा महिन्यात आपण इतका पैसा मिळवू शकाल?" वैद्याने आश्चर्याने विचारले. "तुम्ही सारखा सामान्य वैद्य जर दहा महिन्यात पंचावन्न हजार रुपये मिळवू शकणार असेल तर मी एवढा व्यापारी असून सहा महिन्यात एक लाख नाही मिळवणार?" दिवाकरने उलट प्रश्न विचारला. आणि काय! वैद्याने त्याच दिवसापासून इलाज सुरू केला. एक महिना गेला आणि वैद्याने दिवाकरला म्हटले- "शेठजी आपण किती कमाई करू शकता हे मला माहिती नाही, पण आता मला दहा हजार रुपये देऊ शकाल?" "सहा महिने पुरे होऊ देत. एक लाख रुपये एकदम देईन मी तुम्हाला," दिवाकरने सांगितले. "पण माझ्या घरात अनेक गरजा निर्माण झाल्या आहेत. मी इतका थांबू शकणार नाही," वैद्य म्हणाला. "सांगा पाहू काय काय अडचणी आहेत? मी त्या सोडवून दाखवतो," दिवाकर म्हणाला. "पूर्वी मी मोठ्या मुलीचं लग्न केलं, तेव्हाचं हुंड्याच्या रकमेचं दहा हजार रुपयांचं कर्ज माझ्या डोक्यावर आहे. आता त्या मुलीची मुलगी उपवर झाली आहे. आणि आता जर मी त्या लोकांचं कर्ज फेडलं तर मुलीचं लग्न जमणं कठीण लागलं आहे. कर्जदारही घराकडे चक्कर मारू लागलेत. त्यांचं कर्ज पाच हजार उरलं आहे." "चांगली गोष्ट आहे. समजा मी आता तुम्हाला एक लाख रुपये दिले तर काय होईल? तुमचा मोठा मुलगा काही हिस्सा घेईल, तुमची पत्नी दागिने घडवील, तुमचं घर थोडं आणखी मोठं केलं जाईल, सर्व कर्ज फेडलं जाईल-असं ना? पण तुम्हाला पुढेही जगायचं आहे. तुम्ही तर आता कर्जाखाली दबले जात आहात. म्हणजे याचा अर्थ असा की तुमची प्राप्तीपेक्षा खर्च अधिक. होय की नाही?" दिवाकरने युक्ती सांगितली. यानंतर दोन दिवसांनी वैद्य मोठ्या उत्साहाने सांगत आला- "महाराज, आपण म्हटल्याप्रमाणे घडलं! मुलगा माझ्याकडे परत आला आणि सूनही माझी नात बाजू घेते. खर्चाच्या मानाने माझी प्राप्ती कमी आहे." यावर दिवाकर फक्त हसला. आणखी एक महिना गेल्यावर पुन्हा वैद्याने पैशांची मागणी केली. म्हणाला- "माझी बायको दागिने घडवायचे म्हणत आहे. एक लाखाची गोष्ट ऐकल्यापासून प्रत्येक जण आपली इच्छा प्रकट करू लागला आहे. कर्जदारही घराकडे चक्कर मारू लागलेत. त्यांचे कर्ज पाच हजार उरलं आहे." "म्हणजे, केवळ वैद्यकीच्या आधारे तुम्ही आपलं कुटुंब पोसू शकत नाही. माझ्यासारखा रोगी तुम्हाला नेहमी मिळणार नाही. तेव्हा तुम्ही आपल्या मुलाला व्यापारात घाला. त्याला जर पैसा मिळवायची गोडी लागली तर तो आपोआप सुधारेल," दिवाकरने सुचवले. वैद्य दुःखी होऊन म्हणाला- "आपलं म्हणणं खरं आहे. माझा धाकटा मुलगा आपली जबाबदारी सांभाळत नाही-तो बेपर्वा आहे. माझी बायकोही त्याचीच बाजू घेते. खर्चाच्या मानाने माझी प्राप्ती कमी आहे." "ठोस सरकार, मला तर अशी भीती वाटते की त्याला व्यापारात घातला तर तो मुद्दलच खाऊन बसेल," वैद्याने सांगितले. दिवाकर हसत म्हणाला- "तुमचा मुलगा तुम्हाला वाटतो तितका नालायक नाही. रत्नसेनशी त्याची चांगली दोस्ती आहे. पण त्याबरोबर तो अतिशय कुशल आणि समर्थ आहे. माझ्या कुटुंबात कोणी योग्य वयाची मुलगी असती तर मी त्याला आपला जावई करून घेतले असते. रत्नसेनला तुम्ही आपला घरजावई करून घ्या, बघ पहा! दोघं मिळून कसा व्यापार करतील ते! तुमचा मुलगा खरोखरच व्यापारात छान चमकेल. संधी मिळाली की बाकी सर्व रत्नसेन स्वतःच सांभाळून घेईल." दहा दिवसांनी वैद्यबुवा आनंदी वैद्याने दिवाकरकडे येऊन म्हणाले- "शेठजी, तुमची बत्तिशी खरी झाली. माझा मुलगा सुधारला, नीट मार्गाला लागला." आणखी एक महिना गेल्यावर वैद्य पुन्हा पैशांची मागणी केली तेव्हा मंद मंद हसत दिवाकर म्हणाला- "वैद्यबुवा, मी मुदती अगोदर पैसे देणार नाही हे तुम्हाला नक्की ठाऊक आहे. तरीही तुम्ही दर वेळी पैसे मागतच राहता. याचं कारण असं की तुम्ही लोभी आहात. लोभी माणूस कधीही संतुष्ट होत नाही." आणखी एक महिना गेल्यावर वैद्य दिवाकरला म्हणाला- "पुन्हा तुमचंच म्हणणं खरं झालं. मी थोडे पैसे घेऊन अधिक लोकांची सेवा करू लागलो आहे. गरिबांना मी फुकट औषध देतो. गावातले लोक हल्ली माझा खूप आदर करतात हे पाहून मला खूप आनंद वाटतो. आणि त्याच्या उलट आपल्याकडून मिळणाऱ्या लाख रुपयांसाठी माझे नातेवाईक मला चिकटून पाहतात." "हे मात्र धोक्याचं आहे खरं. तुम्ही लोकांना सांगून टाका की शेठजींनी मला धोका दिला आहे. ते पैसे द्यायला आता नकार देत आहेत-ही गोष्ट जाणूनही जे तुमच्या पाठीशी उभे राहतील तेच तुमचे खरे नातेवाईक. पण जे तुम्हाला सोडून जातील त्यांना मात्र माझ्याकडून मिळणाऱ्या पैशाचा वाटा देण्याची गरज नाही," दिवाकरने सुचवले. वैद्य म्हणाला- "पण मला आपला म्हणणारं कोणी राहील का?" वैद्याने शंका काढली. "आता पहा, आपल्या मुलीचं कर्ज फेडलं. विना हुंड्याने छोटीसाठी जावई मिळाला आहे. नालायक मानल्या गेलेल्या मुलाने व्यापारात चांगला जम बसवला. आता तुम्हाला कसली अडचण उरली नाही. अशा परिस्थितीत तुमचे नातेवाईक सोडून गेले तर तुमचं नुकसान काय? गावातली माणसं मनःपूर्वक तुम्हाला मान देतात," दिवाकर म्हणाला. दिवाकरचा सल्ला- ही गोष्ट वैद्याने फक्त आपल्या कुटुंबात सांगितली. त्याबरोबर सुनेने रागाने आपल्या सुनेला माहेरी पाठवायची धमकी दिली. पण मुलाचे बायकोवर इतके प्रेम होते की त्यानेच 'असं झाल्यास मीच बायकोला घेऊन निराळा होईन'-अशी धमकी दिली. आता काय, मुलापुढे सुनेला वाकायलाच लागले. सर्व गाववाल्यांकडून मान मिळणाऱ्या पित्याला सोडून जायला मोठा मुलगा तयार नव्हता. त्याचबरोबर जावई, छोटा मुलगा, मुलगी व पत्नीही वैद्याची येऊन दिवाकरची निंदा करू लागले, शाप देऊ लागले. अशा प्रकारे आणखी एक महिना गेल्यावर दिवाकरने वैद्याला बोलावून घेऊन म्हटले- "आता मी स्पष्टच बोलतो. नाहीतर मी तुम्हाला धोका दिल्याचा लोक माझ्यावर आरोप करतील. मी तुम्हाला माझ्यावर इलाज केल्याबद्दल एक पैसा सुद्धा देणार नाही." वैद्याने चकित होऊन विचारले- "आपण खरोखरच मला फसविणार आहात?" "मी तुम्हाला फसवेले नाही, उलट तुम्हीच मला फसवलेत. मला अगदी सामान्य आजार झालेला असतानाही तुम्ही मला घाबरवून माझ्याकडून खूप पैसे उपटायचा घाट घातलात. पण ते ओळखूनच मी तुम्हाला लालच दाखवली," दिवाकर म्हणाला. "आपला रोग खरोखरच प्राणांतक होता. केवळ माझ्या औषधामुळेच आपण बरे झालात," वैद्य म्हणू लागला. त्यावर काही बाटल्या वैद्याच्या हातात देत दिवाकर म्हणाला- "आपण जी औषधं मला दिली ती सगळ्याच्या सर्व यात आहेत-नीट तपासून पहा. मी एकही औषध घेतलेले नाही." नीट तपासल्यावर दिवाकरच्या मनातल्या लोभाबद्दल वैद्याची खात्री पटली. आश्चर्याने त्याने विचारले- "मी खोटं खोटं तुमच्या रोगाबद्दल वाढवून बोलत होतो हे आपल्या लक्षात आलं, तरी सुद्धा आपण माझ्याकडून इलाज कसा करवून घेतला?" दिवाकर गडगडत हसत म्हणाला- "मला माहीत आहे की तुम्ही वास्तव खूप चांगले आहात. माझ्याकडून तुम्ही पंचावन्न हजार रुपये वसूल करायचा बेत केलात याचा अर्थ असा की, एकतर तुम्हाला पैशाची फार आवश्यकता आहे, किंवा दुसरे कारण म्हणजे तुमच्या घरच्या लोकांनी तुमच्या मनात लोभ उत्पन्न केला. म्हणूनच मी नेहमी तुम्हाला बोलावून तुमच्या अडचणी विचारत राहिलो व त्यांचे उपायही सांगितले. लोभी माणूस नेहमी दुसऱ्यांना लुटूनच आपल्या समस्या सोडवू पाहतो. खरं पाहता, अडचणी फार मोठ्या नसतात, पण माणसाने त्या गोष्टींना मोठं स्वरूप दिलं असतं. अशी माणसं स्वतःही सुखी होत नाहीत व दुसऱ्यांनाही सुख लाभू देत नाहीत." दिवाकरच्या गोष्टींनी वैद्याचे डोळे उघडले. त्याने हात जोडून दिवाकरला नमस्कार केला व म्हणाला- "महाराज, आजवर आपण रोगी व मी वैद्य होतो. पण आता मला कळलं की खरा रोगी मीच होतो. आपण माझी अद्भुत रोगचिकित्सा केली. मीच आपल्याला यासाठी लाखो रुपये द्यायला पाहिजेत. मी आपला ऋणी आहे." दिवाकर हसत म्हणाला- "पुरे, पुरे! तुम्ही सत्य जाणलं याचा मला आनंद आहे." असे म्हणून दिवाकरने वैद्याला दहा हजार रुपये बक्षिस दिले. दिवाकरच्या म्हणण्याप्रमाणेच वैद्याची मिळकत उत्तरोत्तर वाढत गेली. थोड्याच दिवसात तो गावातल्या संपन्न माणसात गणला जाऊ लागला.